Hệt như một tình yêu, NSƯT Minh Hoàng “gặp gỡ” Bài chòi một cách tự nhiên với niềm đam mê cháy bổng và giọng hát ngọt ngào, ‘tròn vành rõ chữ” thiên bẩm khó ai có thể bì kịp. Chất giọng “đặc biệt” mang đặc trưng riêng của Bình Định chỉ có thể là Minh Hoàng.
Ông sinh năm 1958, tại xã Mỹ Thắng, huyện Phù Mỹ, tỉnh Bình Định cũ. Ngay từ tấm bé, cậu bé Minh Hoàng đã mê và biết hát Bài chòi. Tuổi thơ của ông gắn liền với những câu ca Bài chòi thông qua việc anh thường xuyên tham gia phong trào văn nghệ thời còn đi học và là hạt nhân nổi trội của trường với chất giọng hay hiếm có. Ông còn dàn dựng các chương trình văn nghệ cho nhà trường khi còn là học sinh phổ thông.
Chân dung NSƯT Thái Minh Hoàng
Lòng đam mê ca hát đã đưa ông rời quê hương (1970) theo Đoàn văn công giải phóng Bình Định khi mới 13 tuổi và trở thành diễn viên nhỏ tuổi nhất của đoàn lúc bấy giờ.
Những năm sau đó, chiến trường tại Bình Định ngày càng phức tạp. Hoạt động của Đoàn văn công Giải phóng gặp nhiều khó khăn, phải thường xuyên hành quân, len lỏi vào vùng tranh chấp để làm nhiệm vụ. Trước tình thế hiểm nguy ấy, cậu bé Minh Hoàng được trở lại quê nhà để học thêm văn hóa, đồng thời tham gia đội thông tin truyên truyền huyện Phù Mỹ.
Sau ngày miền Nam hoàn toàn giải phóng, trước nhiệm vụ mới, Đoàn văn công Giải phóng Bình Định đổi tên thành Đoàn ca kịch Nghĩa Bình và vấn đề xây dựng đội ngũ diễn viên được đặt lên hàng đầu. Năm 1979, Trưởng đoàn Hoàng Thu An lúc ấy đã tìm đến Minh Hoàng và mời ông trở lại đoàn. Tại đây, ông may mắn được sự dìu dắt, giúp đỡ của những nghệ sỹ bậc thầy trong ngành như: NSND Xuân Đàm, NSƯT Phan Ngạn, NSƯT Nguyễn Kiểm… và các đạo diễn giỏi nghề như Ngọc Phương, Phạm Thị Thành…. Nhờ đó, khả năng hát hay tiềm ẩn trong ông chẳng ấy chốc được bộc lộ rõ nét. Giọng ca của Minh Hoàng ngày càng ngọt ngào theo thời gian. Minh Hoàng sớm trở thành một trong những diễn viên “trụ cột” của Đoàn Ca kịch bài chòi Bình Định.
Vốn sở hữu chất giọng chắc khỏe, ấm, vang, gợi vẻ mộc mạc, gần gũi trong làn điệu, Minh Hoàng chiếm được cảm tình của khán giả mỗi khi ông bước lên sân khấu. Đặc biệt, ông rất chịu khó nghiên cứu các làn điệu của những bộ môn nghệ thuật truyền thống khác như: Tuồng, Chèo, Cải Lương, Ca kịch Huế, Hát Xẩm….để học hỏi tinh hoa của những làn điệu ấy nhưng không rập khuôn mà vận dụng sáng tạo, linh hoạt để có cách hát của riêng mình mà vẫn đậm chất Bài chòi Bình Định. Đó là điều thú vị ở Minh Hoàng. Ông biết giữ vốn cổ nhưng cải tiến, nâng cao một cách khoa học, hợp lý. Người nghe có nệ cổ đến đâu cũng khó phủ nhận cái hay, cái độc đáo của riêng anh. Ông cũng tự nhận mình là người nệ cổ. Đó là vốn cổ truyền quý báu mà ông may mắn được học, thấm nhuần và nắm vững các làn điệu đặc trưng của Bài chòi Bình Định. Khi tuổi đời còn rất trẻ nhưng Minh Hoàng có thể hát Bài chòi cổ chẳng kém gì các thế hệ nghệ sỹ đàn anh trong nghề. Chất giọng của ông có cái ngọt ngào của dân gian Bình Định, đặc biệt là chất ru con của những người mẹ quê ăn sâu vào từng chữ, từng luyến láy, nhấn nhá,…. tạo một phong cách, lối hát riêng mang tên Minh Hoàng. Năm 2003, trong một lần ra Đà Nẵng tham gia Liên hoan sân khấu chuyên nghiệp toàn quốc, Minh Hoàng đã có dịp thi tài cùng với giọng ca bài chòi trứ danh miền Trung - NSƯT Đỗ Linh. Sau cuộc tranh tài vui ấy, bạn bè, đồng nghiệp kết luận: Ở miền Trung, hát bài chòi “pha” phải gọi tên Đỗ Linh, còn đúng chất Bài chòi cổ không ai qua nổi Minh Hoàng.
Giọng hát của Minh Hoàng không những đã chinh phục được trái tim của khán giả, bạn bè, đồng nghiệp mà cả những nghệ sỹ tài danh trong “làng” Ca kịch Bài chòi như NSND Lệ Thi. Có lần ông được dịp ra Hà Nội biểu diễn nhân kỷ niệm ngày Sân khấu Việt Nam, NSND Lệ Thi sau khi nghe Minh Hoàng hát 2 đoạn Bài chòi. Bà đã tìm gặp ông và khen ngợi : “Lâu rồi cô chưa thấy ai hát Bài chòi hay và đúng kiểu Bình Định như Minh Hoàng”. Đó là niềm vui và hạnh phúc của người nghệ sỹ luôn hăng say, nghiêm túc và nhiệt huyết với Bài chòi như ông.
NSƯT Thái Minh Hoàng (bên trái) vai chú Ba trong vở “Hương thầm”
Sẵn có chất giọng hay thiên bẩm, lại phát âm chuẩn, nghe rõ lời khi hát được giới chuyên môn, đồng nghiệp và khán giả công nhận nhưng Minh Hoàng không vì thế mà tự hài lòng với chính mình. Ngược lại, ông luôn biết cách “làm mới” mình bằng việc dày công nghiên cứu cách hát, luyến láy của từng làn điệu dân ca Bài chòi và vận dụng sáng tạo trong từng vai diễn sao cho ngọt ngào, mùi mẫn và “lọt” tai người nghe hơn nữa sau mỗi lần biểu diễn. NSƯT Minh Hoàng nổi tiếng với bài độc tấu bài chòi “Bình Định quê tôi” của cố nhạc sỹ Hoàng Lê. Đây là ca khúc “tủ” gắn liền với tên tuổi của anh, hiện tại khó ai có thể vượt qua.
Tình yêu nghệ thuật Bài chòi dường như đã ngấm vào từng “tế bào” trong cơ thể ông ngay từ bé, nên nhiều khi thấy bạn bè đồng trang lứa đã lần lượt ra đi chọn cho mình một con đường riêng, còn lại duy nhất Minh Hoàng ở lại với nghề. Ông có lần tâm sự: “Nhiều khi tôi cũng muốn thôi nghề nhưng sao cứ nặng lòng mãi. Có lẽ nghiệp Bài chòi đã vận vào thân rồi, không dứt ra được. Tôi sẽ còn theo nghề bởi tình yêu Bài chòi rất lớn trong tôi”.
Có giọng hát mùi mẫn, khuôn mặt sáng sân khấu, vóc dáng cao thon… là những lợi thế nhất định để diễn viên Minh Hoàng tuy không có điều kiện để đào tạo qua trường lớp nhưng với năng khiếu bẩm sinh cộng khả năng, ý thức tự học hỏi chuyên môn nghề nghiệp trên nhiều phương diện, đã giúp ông vươn xa hơn so với nhiều bạn bè, đồng nghiệp khác. Những vai chính diện hay phản diện trên sân khấu Bài chòi, ông đều có thể thể hiện khá thành công. Đó là một ông Bần thật thà chất phác, một ông Vua nhân hậu, đức độ hay một Tương Tử nham hiểm, phản bạn, dâm đãng… Với vai diễn Tương Tử là một trong những vai “ruột” của NSƯT Nguyễn Kiểm trước đây, đã đạt đến độ chuẩn mực trong từng động tác, câu hát…Đến lượt Minh Hoàng có dịp thủ vai này. Trên cơ sở kế thừa khuôn mẫu ấy, ông cũng đã có những sáng tạo riêng, pha nét hài hước, dí dỏm của một ông quan huyện Tương Tử vừa phản bạn vừa dâm ô lại dốt nát… thể hiện cái duyên trong diễn xuất của Minh Hoàng, rất lôi cuốn khán giả mộ điệu.
Tuy nhiên, “gu” của NSƯT Minh Hoàng trên sân khấu là những vai chính diện như: anh công an, lãnh đạo đúng đắn, chuẩn mực…. Như vai đại úy Đức (vở Đứa con tôi) - Một đồn trưởng công an cách mạng giàu tình cảm và nhân từ, luôn lấy mục tiêu giáo dục con người hướng thiện khi xử lý vụ án (vai diễn này ông đã đoạt Huy chương Vàng tại Liên hoan sân khấu chuyên nghiệp miền Trung năm 2003). Đây cũng là vai diễn “để đời” của NSƯT Minh Hoàng trong nghiệp diễn Bài chòi, được nhiều bạn bè, đồng nghiệp và khán giả mếm mộ hết lòng khen ngợi khi đi biểu diễn phục vụ nhân dân. Ngoài ra, Minh Hoàng còn “gặt hái” thêm nhiều thành tích đáng trân trọng khác trong suốt gần 40 năm theo đuổi nghiệp Bài chòi như: 02 Huy chương Bạc tại Hội diễn sân khấu chuyên nghiệp toàn quốc vào các năm: 1998 vai ông già Lưu (vở Người tử tù mất tích) và 2010 vai Tân (vở Thời con gái đã xa); 01 Huy chương Đồng tại Hội diễn sân khấu chuyên nghiệp toàn quốc năm 1995 với vai Trần Nhân Tông (vở Huyền Trân công chúa); Giải A Liên hoan Dân ca toàn quốc năm 2009 với tiết mục “Liên khúc dân ca Nam Trung Bộ” và Bằng khen của Bộ Văn hóa Thông tin, Huy chương vì sự nghiệp Văn hóa năm 2003, Ủy ban nhân dân tỉnh Bình Định (2001 - 2005), … Đặc biệt, năm 2015, ghi nhận những cống hiến của anh đối với sự nghiệp bài chòi, Nhà nước đã phong tặng Minh Hoàng danh hiệu cao quý: Nghệ sĩ Ưu tú.
Ngoài chuyên môn là một diễn viên, từng tham gia nhiều vai chính trong chương trình kịch mục của Đoàn Ca kịch Bài chòi Bình Định, NSƯT Minh Hoàng còn thể hiện sự đa năng trên nhiều lĩnh vực: là cộng tác viên của các Đài Phát thanh - Truyền hình Bình Định, Bình Dương nhiều năm liền với các tiết mục dạy hát Dân ca Bài chòi trên sóng truyền hình, ngâm thơ… Nhờ chất giọng hay, ấm và chịu khó nghiên cứu, học hỏi các làn điệu nên NSƯT Minh Hoàng đã tự tin “lấn sân” sang ngâm thơ. Ông cùng với NSƯT Kim Thành là một “cặp” ngâm thơ ăn ý, nổi trội trong tỉnh nhân dịp tết đến xuân về hay hưởng ứng ngày thơ Việt Nam (rằm tháng giêng) hàng năm. Ông cũng rất tích cực hoạt động phong trào thông qua việc dàn dựng chương trình, tiết mục dân ca cho các đơn vị tham gia nghệ thuật quần chúng trong tỉnh.… Đặc biệt, Minh Hoàng luôn nhiệt huyết truyền nghề cho lực lượng diễn viên trẻ kế cận và dạy hát Dân ca - Bài chòi trong các trường học; Trải qua gần 40 năm công tác, ông đã kết hợp tham gia giảng dạy 6 lớp học trò tiếp nối chuyên ngành Dân ca Bài chòi với các nghệ sỹ trẻ như: Bạch Lan, Thùy Dung, Thúy Diễm, Bích Lĩnh, Hoài Thương, … Trong số đó, có NSƯT Thùy Dung hiện là một trong những diễn viên chính của Đoàn với giọng hát hay, nổi trội, được nhiều người mếm mộ. Đó là niềm vui và tự hào của những người thầy như NSƯT Minh Hoàng về thành quả mình “gieo trồng” và “hái được quả ngọt”. Không những vậy, với vốn kiến thức vững chắc về Bài chòi, nhất là các làn điệu, ông còn được mời tham gia dạy tập huấn các lớp nghệ thuật Bài chòi tổ chức tại các huyện trên địa bàn tỉnh Bình Định cũ, nhằm mở rộng, nâng cao lý luận cũng như nghiệp vụ hô hát Bài chòi cho các nghệ nhân hoạt động tích cực và hiệu quả hơn, góp phần bảo tồn và phát huy vốn nghề quý của cha ông để lại.
Hiện tại, NSƯT Minh Hoàng đã nghỉ hưu theo chế độ nhưng Bài chòi vẫn là lẽ sống, là hơi thở của ông. Ông luôn sẵn sàng trao truyền nghề cho thế hệ kế cận khi họ cần tới sự giúp đỡ từ ông. Trong tâm khảm trái tim người nghệ sỹ chân chính ấy, vẫn luôn đau đáu nỗi niềm giữ gìn và phát triển Bài chòi truyền thống. “Làm thế nào để định hướng cho lớp trẻ đi đúng bộ môn nghệ thuật truyền thống. Nếu không có biện pháp giữ gìn thì nghệ thuật truyền thống sẽ dần mất gốc, dần mất đi giá trị văn hóa của nó…”- NSƯT Minh Hoàng từng trải lòng.
Có thể nói, giọng Bài chòi “đặc biệt” của NSƯT Minh Hoàng luôn còn mãi với thời gian và đã in hằn trong trái tim, tiềm thức của nhiều đối tượng khán giả đến nay. Xin kết thúc bài viết bằng những vần thơ mà “cây gạo cội” của nghệ thuật Bài chòi, NSƯT Nguyễn Kiểm đã dành tặng NSƯT Minh Hoàng - người nghệ sỹ một đời duyên nghiệp với Bài chòi:
“Điệu bài chòi Bình Định
Với nghệ sỹ Ưu tú Minh Hoàng
Gần gũi thâm trầm, vun vút cao sang
Giọng Phù Mỹ thủy chung duy nhất
Đó là cách hát Minh Hoàng, tôi thích nhất”.
