Gặp NSƯT Hoài Nam trong một buổi trưa hè oi ả nhưng tôi vẫn cảm nhận được sự nhiệt huyết, trách nhiệm nơi ông đối với nghề. Ông sẵn sàng ngồi cả giờ đồng hồ để hồi ức về những kỷ niệm đẹp trong suốt mấy chục năm lăn lộn trên sân khấu Bài chòi.
Chân dung NSƯT Hoài Nam
Ông tên thật là Nguyễn Thành Nam, sinh năm 1963 tại Khu văn công Mai Dịch - Hà Nội. Quê gốc ông ở xã Hành Đức, huyện Nghĩa Hành, tỉnh Quảng Ngãi. NSƯT Hoài Nam xuất thân là con nhà nòi, có bố mẹ đều là diễn viên Đoàn tuồng Liên khu V, cậu ruột là nhạc công Nhà hát tuồng Đào Tấn (NSƯT Cao Trọng Quế). Mẹ là nghệ sĩ Cao Thị Kim Thu. Bà từng là giáo viên dạy tuồng ở trường Trung cấp Văn hóa nghệ thuật Bình Định. Được thừa hưởng “gen di truyền” nghệ thuật từ phía gia đình; hơn nữa, thời còn tuổi ấu thơ, cậu bé hoài Nam thường xuyên men theo cánh gà sân khấu xem bố mẹ và các nghệ sĩ khác diễn Tuồng, Chèo, Cải lương, Dân ca Bài chòi…nên những lời ca, tiếng hát đã ngấm vào máu thịt và nuôi dưỡng tình yêu với nghệ thuật trong ông ngay từ tấm bé. Được mẹ chị dạy những nét cơ bản về nghệ thuật truyền thống. Vai diễn đầu đời của Hoài Nam là vai Quách Hải Thọ trong tuồng “Bao công tra án Quách Hòe”. Đặc biệt là Hoài Nam lớn lên cùng với những bạn đồng trang lứa là con của các nghệ sĩ trong Khu Văn công Mai Dịch. Những lần lân la sang chơi với bạn, ông được cha của NSND Hoài Huệ hiện tại là NSƯT Nguyễn Hoài Ân dạy cho những câu hát, làn điệu cơ bản ban đầu về Bài chòi. Đó là nền tảng để Hoài Nam mạnh dạn làm quen, tìm hiểu về nghệ thuật Bài chòi.
Cái chất nghệ thuật từ Khu V thời ấy đã le lói trong ông, để rồi Hoài Nam mang theo vào mảnh đất Bình Định cũ (nay là tỉnh Gia Lai) thân thương sau ngày đất nước thống nhất. Chính tình yêu đó đã thôi thúc ông đăng ký thi và trúng tuyển vào lớp Trung cấp Dân ca Bài chòi khóa I (1978 - 1981) tại Trường trung học Văn hóa nghệ thuật Nghĩa Bình. Dưới mái trường nghệ thuật này, Hoài Nam được các nghệ sĩ tên tuổi như: NSƯT Hoàng Lê, NSƯT Nguyễn Kiểm, NSTrần chức, NSƯT Phan Ngạn… tận tình chỉ dạy cách hát, múa và kỹ thuật biểu diễn Dân ca bài chòi. Nhờ đó, ông ngày càng đam mê bộ môn này và dần trưởng thành hơn trong nghề nghiệp.
Cùng với các nghệ sĩ trẻ như: Nguyễn Hoài Huệ, Nguyễn Tấn Hào, Huỳnh Ngọc Đạo,… Hoài Nam sau khi tốt nhiệp ra trường được nhận về công tác tại Đoàn ca kịch Bài chòi Nghĩa Bình (sau đổi tên thành Đoàn ca kịch Bài chòi Bình Định và nay là Nhà hát Nghệ thuật truyền thống tỉnh Gia Lai). Họ trở thành lực lượng khá hùng hậu, bổ sung nguồn nhân lực cho Đoàn và tạo nên một thế hệ nối tiếp các bậc cha anh đi trước, tiếp tục viết nên những thành tích mới trên con đường bảo tồn và phát huy những giá trị độc đáo của Sân khấu ca kịch Bài chòi.
Trên cương vị là diễn viên của ngành sân khấu kịch hát Bài chòi, mỗi khi được đạo diễn tin tưởng giao vai, NSƯT Hoài Nam chịu khó nghiên cứu tính cách, hoàn cảnh xuất thân nhân vật và đặt mình vào nhân vật để cảm nhận về nhân vật ấy một cách sinh động và diễn có chiều sâu hơn. Bên cạnh đó, sự giúp đỡ, hỗ trợ nhiệt tình của đồng nghiệp, các nghệ sĩ bậc thầy trong ngành nơi ông công tác là điều kiện thuận lợi để ông có thể phát huy được tài năng, kiến thức học được khi còn ngồi trên ghế nhà trường và vận dụng sáng tạo trong từng vai diễn.
Trong suốt hơn 40 năm theo nghiệp Bài chòi đến nay, NSƯT Hoài Nam đã tham gia trên 50 vai diễn cùng đoàn với hầu hết các vai chính diện lẫn phản diện, vai lão hay vai trẻ tuổi. Nhưng thế mạnh của anh là những vai phản diện. Có vóc người tầm thước, giọng hát khỏe, vẻ mặt hơi lạnh cộng cử chỉ nhanh nhẹn, nét cười có chút khinh bạc ở Hoài Nam hợp với các dạng vai cơ mưu, nham hiểm, lanh lợi như các nhân vật: Thức (vở Người tử tù mất tích); Đại úy Mật (vở Hương thầm); Quách Đại Hải (vở Tiếng sét trong cơn giông)….
Bộ sưu tập huy chương mà ông đang sở hữu là một minh chứng về sự ghi nhận chuyên môn của ông: Huy chương Đồng Hội diễn sân khấu Dân ca chuyên nghiệp toàn quốc năm 1995 vai Avanu (vở Huyền Trân công chúa); 04 Huy chương Bạc tại các kỳ Liên hoan, Hội diễn sân khấu tuồng và Dân ca kịch chuyên nghiệp toàn quốc vào các năm 1998, 2005, 2018, 2019 với lần lượt các vai: Thức (vở Người tử tù mất tích); Ba Huỳnh (vở Biển và tôi); Thầy Sinh (vở Chuyện tình làng Võ); Đại tư đồ Võ Văn Dũng (vở Chói rạng sơn hà).
NSƯT Hoài Nam (người đứng giữa, vuốt râu) vai thầy Sinh trong vở “Chuyện tình làng võ”
Không chỉ có duyên với vai phản diện, Hoài Nam còn thử sức mình với vai chính diện và để lại dấu ấn bằng giải Ba tại Hội thi tài năng trẻ sân khấu chuyên nghiệp toàn quốc năm 1998 tại Đà Nẵng với vai Ngũ Tử Tư (vở Tây Thi). Đây là một vai lão có nội tâm phức tạp, cần diễn xuất sâu và điềm tĩnh. Lúc ấy, tuổi trẻ, kinh nghiệm nghề nghiệp chưa nhiều nhưng Hoài Nam vẫn quyết tâm theo học để có những trải nghiệm trong nghề. Nhiều khi anh phải đổ mồ hôi, sôi nước mắt trên sàn tập và dày công khổ luyện. NSƯT Hoài Nam từng chia sẽ về kỷ niệm khi học vai này: “Để nhập vai Ngũ Tử Tư thật tốt, tôi phải sang Nhà hát tuồng Đào Tấn trước đây học thêm vũ đạo, phải luyện động tác loan kiếm sao cho đúng, tập bộ té ngã sao cho đẹp… Đặc biệt là 15 phút độc diễn sao cho ấn tượng. Đó thật sự là một thử thách và nỗ lực tập luyện của bản thân.”
Tình yêu nghệ thuật được “vun bồi” ngay từ tấm bé cộng thái độ lao động nghệ thuật nghiên túc, tinh thần học hỏi, cầu tiến trong chuyên môn và sự giúp đỡ từ đồng nghiệp là những yếu tố kết tụ lại, tạo nên thành công đối với Hoài Nam. Năm 2019, ông vinh dự được Nhà nước phong tặng danh hiệu: Nghệ sĩ Ưu tú. Đó là động lực to lớn để ông tiếp tục cống hiến cho nghiệp Bài chòi những năm tiếp theo.
Trong suốt chặng đường dài hoạt động nghệ thuật của mình, NSƯT Hoài Nam ấn tượng và cảm xúc nhất là vai hai vai diễn: quan Ngự Y (vở Huyền Trân công chúa) và Đao phủ (vở Lời ru hai người mẹ). Đây là những nhân vật mà xung đột kịch đạt đến cao trào, có “đất diễn”, đầy chất bi hùng kịch. Đối với vai Ngự Y, là một lão quan được giao nhiệm vụ đầu độc vua, nhưng vốn bản tính trung can, ông bày tỏ, thể hiện nỗi niềm, giằng xé nội tâm sâu sắc. Còn vai Đao Phủ, chấp hành lệnh của triều đình chặt tay hoàng tử Vương Tùng nhưng con trai ông là Tiểu Quân đã tự chặt tay mình thay Hoàng tử. Sau đó ông đành phải dứt ruột chặt cánh tay còn lại của con mình để nộp lại cho triều đình. Đây thật sự là bi kịch gia đình. Chỉ vì nhiệm vụ, trọng trách với nước mà người cha đã phải làm một việc thật đau lòng, đẩy cảm xúc của nhân vật lên đến đỉnh điểm. Với việc “hóa thân” vào các nhân vật quan Ngự Y, Đao Phủ một cách xuất thần, ông đã nhận được sự cảm thông, chia sẻ và thấu hiểu nỗi lòng từ phía khán giả. Đó là phần thưởng giá trị nhất của đời người nghệ sĩ, được khán giả ái mộ đón nhận. Hai vai diễn này cũng là những vai diễn “để đời” của NSƯT Hoài Nam trong quảng thời gian theo đuổi nghiệp Bài chòi.
NSƯT Hoài Nam (bên trái) vai Đại tư đồ Võ Văn Dũng trong vở “Chói rạng sơn hà”
Không chỉ đảm nhận nhiều vai diễn chính trong chương trình kịch mục của Đoàn, với tinh thần nhiệt huyết, trách nhiệm trong công việc, ông được lãnh đạo tin tưởng giao nhiệm vụ chỉ huy đêm diễn (tổng đài). Đây là niềm vinh dự nhưng cũng là trọng trách cao cả của người làm tổng đài. Ông phải quán xuyến mọi công việc trong lúc biểu diễn: nhớ các phân cảnh, ý đồ đạo diễn, phát động biểu diễn, nhắc nhở diễn viên, dàn nhạc chuẩn bị các yếu tố tốt nhất nhằm phục vụ đêm diễn… Gần 40 năm sống dưới mái nhà chung - Đoàn Ca kịch Bài chòi, NSƯT Hoài Nam đã làm tốt vai trò của người chỉ huy hơn 100 vở diễn, góp phần vào thành tích chung của đoàn.
Hiện tại, NSƯT Hoài Nam đã nghỉ hưu theo chế độ nhưng những lúc Nhà hát nghệ thuật truyền thống tỉnh Gia Lai cần, ông không ngần ngại truyền vai cho các diễn viên kế cận nhằm tăng cường và trẻ hóa lực lượng biểu diễn cho Đoàn Ca kịch Bài chòi theo quy luật của thời gian, góp phần giữ gìn và phát huy giá trị độc đáo của bộ môn nghệ thuật truyền thống Bài chòi.
