“Ðiệu nghệ và say mê” là câu cửa miệng của những người yêu nghệ thuật Tuồng và đồng nghiệp mỗi khi nhắc đến Nghệ sĩ Ưt tú (NSƯT) Triều Dâng, một nhạc công có nhiều cống hiến của Nhà hát tuồng Ðào Tấn (Nay là Nhà hát Nghệ thuật truyền thống tỉnh Gia Lai).
NSƯT Triều Dâng (bên trái) đánh trống trong tiết mục hoà tấu nhạc cụ dân tộc
Mặc dù không xuất thân trong gia đình có truyền thống làm nghệ thuật nhưng NSƯT Triều Dâng lại may mắn được sinh ra và lớn lên trên quê hương Cát Hiệp, huyện Phù Cát, tỉnh Bình Định (nay là xã Hòa Hội, tỉnh Gia Lai) - một trong những miền quê cát trắng nghèo về vật chất mà lại giàu truyền thống yêu nghệ thuật. Từ khi còn thơ ấu, tâm hồn nghệ thuật của NSƯT Triều Dâng đã được nuôi dưỡng bởi những đêm hát bội. Hơn thế, khoảng năm 10 tuổi, anh đã sớm được tiếp xúc với trống và mõ trong những lần theo chân người chú họ đi làm nhạc lễ ở chùa. Cơ duyên với “nghiệp Tổ” cứ thế dày lên theo năm tháng, năm 1979, chàng trai trẻ ấy vào nhập học lớp Trung cấp nhạc công Tuồng tại trường Nghiệp vụ Văn hóa - Nghệ thuật Nghĩa Bình. Sau khoảng 4 năm miệt mài đèn sách, năm 1983, anh tốt nghiệp lớp Trung cấp nhạc công Tuồng và về công tác ở Nhà hát tuồng Đào Tấn cho đến khi hết tuổi công tác về hưu theo chế độ. Được sống, làm việc trong một môi trường nghệ thuật chuyên nghiệp, tiếp xúc học hỏi chuyên môn từ các nghệ sĩ bậc thầy và những nghệ sĩ đàn anh giỏi nghề, NSƯT Triều Dâng đã có nhiều điều kiện thuận lợi để tiến bước đến thành công trên con đường nghệ thuật.
Được trời phú cho khả năng cảm thụ âm nhạc tốt và đôi tay linh hoạt, vốn lại có tinh thần cầu tiến, ham học hỏi trong quá trình lao động sáng tạo nghệ thuật, NSƯT Triều Dâng dường như sinh ra là để biểu diễn trống - loại nhạc cụ quan trọng bậc nhất trong dàn nhạc dân tộc. Hơn 30 năm gắn bó với trống tuồng, người nghệ sĩ ấy đã tạo được cho mình một phong cách biểu diễn nghệ thuật riêng, rất đặc biệt. Mỗi khi thi triển đả cổ pháp (phép đánh trống) là ta thấy một NSƯT Triều Dâng khác hoàn toàn với sự mộc mạc, trầm tĩnh, ít nói hàng ngày. Anh hòa mình với roi trống, như một bản năng vốn có. Anh say mê thả hồn mình nương theo tiết tấu, giai điệu của bài bản…, khi lên bổng, lúc xuống trầm, khi dứt khoát dồn dập lúc nhẹ nhàng khoan thai… Vậy nên, khi được thưởng thức các tiết mục độc tấu, hòa tấu âm nhạc dân tộc do NSƯT Triều Dâng biểu diễn như: Trống trận Tây Sơn (Độc tấu 12 trống), Vượt qua giông bão, Đất võ quê tôi, Trống hội xuân… khán giả thường bị “hút hồn” theo những tay roi mà anh lướt trên mặt trống. Quả thực mỗi khi đánh trống, đôi tay của NSƯT Triều Dâng như vũ công uyển chuyển, bay lượn trên mặt trống vậy! Để biểu diễn được như thế không hề đơn giản, điều đó đòi hỏi khi trình diễn, người nhạc công phải thả được hồn mình vào từng giai điệu làm toát lên được cái thần của bản nhạc. Muốn đạt được điều đó đòi hỏi người nhạc công phải có được cho mình bốn yếu tố là: “thục - tinh - khí - thần”. Tức là để đạt đến độ toát ra được thần thái biểu diễn riêng, mang dấu ấn cá nhân của mình thì trước hết người nhạc công phải thành thục bài bản (từng roi trống, khúc điệu của bài bản), rồi từ đó rút ra được cái tinh túy của nó (tức là có sự trau chuốt về âm sắc khi thể hiện), tiếp đến mới làm toát lên khí chất của bài bản nhạc... Và rồi khi tâm hồn của người nghệ sĩ hòa quyện vào từng nốt nhạc (roi trống), chảy theo giai điệu, tiết tấu,… tất yếu sẽ làm cho bản nhạc trở nên có hồn… Và cố nhiên thần thái của bản nhạc được toát lên từ đó… Đạt được điều này, quả thực là rất khó!... Bằng phẩm chất nghệ thuật thiên phú và tình yêu tha thiết đối với nhạc cụ trống, NSƯT Triều Dâng đã gặt hái được nhiều thành quả ngọt ngào trên con đường nghệ thuật. Tại các kỳ Liên hoan, Hội diễn âm nhạc truyền thống dân tộc cấp khu vực và toàn quốc, NSƯT Triều Dâng đã đạt được nhiều giải thưởng cao: Huy chương Vàng tiết mục “Đất võ quê tôi” và Huy chương Bạc tiết mục hòa tấu “Liên hoàn bài bản truyền thống trong sân khấu Tuồng” tại Liên hoan nhạc cụ truyền thống các dân tộc Việt Nam năm 2012; Giải A tiết mục “Vượt qua giông bão” trong Liên hoan âm nhạc khu vực Tây Nguyên và các tỉnh phía Nam năm 2014 do Hội nhạc sĩ Việt Nam tổ chức…
Không chỉ trong biểu diễn độc tấu, hòa tấu nhạc cụ dân tộc (nhạc Tuồng), NSƯT Triều Dâng còn để lại dấu ấn đậm nét trong hoạt động biểu diễn sân khấu Tuồng. Ở vai trò của một Phó sư - nhạc công trống Tuồng, với nhiều năm kinh nghiệm, NSƯT Triều Dâng đã cùng với Nhà hát tuồng Đào Tấn đạt được nhiều thành công rực rỡ tại các kỳ Hội thi, Hội diễn chuyên nghiệp toàn quốc, cụ thể như: Huy chương Vàng vở diễn “Sao Khuê trời Việt” tại Liên hoan các tác phẩm của tác giả Tống Phước Phổ năm 2015; Huy chương Vàng vở diễn “Nước non cửa phật” tại Cuộc thi nghệ thuật sân khấu Tuồng và Dân ca kịch chuyên nghiệp toàn quốc năm 2016; Huy chương Bạc vở diễn “Quan khiêng võng” tại Liên hoan nghệ thuật sân khấu Tuồng và Dân ca kịch chuyên nghiệp toàn quốc năm 2019…, cũng như nhiều vở diễn, chương trình nghệ thuật khác. Với những thành tích đạt được, năm 2015, anh vinh dự được Nhà nước trao tặng danh hiệu cao quý- Nghệ sĩ Ưu tú.
NSƯT Triều Dâng (người ở giữa cùng dàn trống) trong tiết mục hoà tấu nhạc cụ dân tộc
Khác với biểu diễn độc tấu và hòa tấu, vai trò và vị trí của một Phó sư (người nhạc công trống) trong dàn nhạc Tuồng có phần nặng nề hơn rất nhiều. Vì kết hợp với biểu diễn sân khấu, phải dẫn dắt, quán xuyến toàn bộ đêm biểu diễn nên người nhạc công trống Tuồng cần phải giao lưu, phối hợp với nhiều đối tượng khác nhau như: đội ngũ nhạc công (kèn, nhị, đàn tranh, sáo, bầu,….), diễn viên, bộ phận kỹ thuật sân khấu, khán giả,… Đây là điều không hề đơn giản. Để làm tròn được vị trí vai trò của mình, trước hết người nhạc công trống phải nắm được kịch bản sân khấu để trong quá trình làm có thể dẫn dắt dàn nhạc đệm sao cho đúng, cho đẹp. Nhớ kịch bản sân khấu, không chỉ là nhớ cốt truyện, cấu trúc màn lớp, người Phó sư có khi phải nhớ chi tiết từng chỗ ra vào sân khấu của nhân vật, từng tình huống diễn xuất của diễn viên, thậm chí từng câu tuồng,… để làm nhạc, thông qua tay roi của mình cùng với dàn nhạc dẫn dắt, truyền cảm hứng cho diễn viên diễn xuất. Với dung lượng vở diễn dài, kịch mục biểu diễn lại nhiều, quả thực để nhớ được một cách chi tiết nội dung của từng vở như vậy thật không hề đơn giản. Đặc biệt, trong khi biểu diễn, ngoài những nội dung đã định sẵn trong kịch bản, còn có các tình huống phát sinh ngoài ý muốn, chẳng hạn khi quan sát thấy diễn viên đóng vai có thể trạng sức khỏe không tốt, hát hụt hơi, người nhạc công trống phải “đỡ” diễn viên bằng cách kéo dài đoạn dạo nhạc để cho diễn viên nghỉ dưỡng sức, lấy hơi rồi mới tiếp tục hát tiếp. Tương tự như vậy, khi chuyển màn gặp trục trặc về vấn đề kỹ thuật sân khấu hoặc diễn viên chuẩn bị phục trang, đạo cụ chưa xong… người nhạc công trống cũng phải dẫn dắt dàn nhạc tiếp tục rao dạo chờ cho mọi việc hoàn tất mới vào lớp diễn kế tiếp… Để quán xuyến được trọn vẹn đêm diễn như vậy, đòi hỏi người nhạc công trống cần phải phát huy nhiều hơn sự nhạy bén của mình trong biểu diễn…
Nhận xét về NSƯT Triều Dâng, cố nhạc sĩ, NSƯT Nguyễn Gia Thiện từng nói: “NSƯT Triều Dâng là một nhạc công trống giỏi và rất đa năng. Không chỉ có chuyên môn tốt, phong cách biểu diễn đẹp mà còn rất đam mê tìm tòi và sáng tạo nghệ thuật. Bằng tài năng và tình yêu nghề tha thiết của mình, tôi mong rằng trong tương lai anh sẽ còn gặt hái được nhiều thành công hơn nữa trên con đường nghệ thuật.”
“Ăn quả ngọt ngon nhớ người vun trồng”, nghĩ đến giai đoạn khó khăn khi mới về Nhà hát, NSƯT Triều Dâng xúc động chia sẻ: “Hồi ấy, mọi thứ đối với tôi đều rất bỡ ngỡ, trong môi trường thực tế biểu diễn, những kiến thức mà tôi học được ở trường chỉ như muối bỏ bể. Vừa làm vừa học hỏi, mỗi khi gặp chỗ khó, tôi thường đến nhờ các thầy: NSƯT Dương Long Căn, NS Trương Văn Trí… tận tình chỉ bảo và các nghệ sĩ đàn anh như: NSƯT Nguyễn Gia Thiện, NSƯT Văn Bá Hùng… giúp đỡ. Có được thành quả như ngày hôm nay, tôi rất biết ơn sự ủng hộ, giúp đỡ quý báu ấy…”.
Đến nay, mặc dù đã nghỉ hưu, nhưng NSƯT Triều Dâng vẫn là chỗ dựa tinh thần, tiếp tục trao truyền những kiến thức, kinh nghiệm về nghệ thuật cho lớp trẻ. Và với NSƯT Triều Dâng, đó cũng như một niềm vui say còn mãi với nghiệp Tổ sân khấu vậy!
