Nghệ thuật hóa trang trong Tuồng rất đa dạng và độc đáo. Tùy theo tính cách nhân vật hay nội dung vở diễn để người diễn viên vẽ tương ứng các loại mặt nạ tuồng khác nhau trên khuôn mặt của mình. Nhìn vào những gương mặt được hóa trang, khán giả có thể biết được tâm lý, tính cách, thành phần xuất thân, vị trí xã hội của nhân vật đó khi vừa mới bước ra sân khấu.
NSƯT Ngọc Nhân (trái) hoá trang cho học sinh hoá thân vào nhân vật trong Tuồng
Trước đây, do khan hiếm lực lượng biểu diễn, một diễn viên phải sắm nhiều vai nên các diễn viên Tuồng thường dùng mặt nạ vẽ sẵn để “đeo” khi biểu diễn và thay đổi vai cho dễ dàng. Các nghệ nhân Tuồng dân gian khi trình diễn thường dùng hai loại mặt nạ. Loại thứ nhất được chế tạo sẵn rồi đeo lên mặt người diễn viên khi biểu diễn. Loại thứ hai là loại mặt nạ được trực tiếp vẽ lên mặt người diễn viên trước khi bước lên sân khấu biểu diễn.
Mặt nạ Tuồng có nhiều kiểu dáng, màu sắc và cách vẽ khác nhau. Có cái vẽ theo kiểu tròng lõa, tròng xéo hoặc tròng táo. Có cái vẽ theo mô hình đào hoặc kép. Về đào có đào chiến, đào bi, đào điên, đào lẵng. Còn về kép lại có kép xéo đỏ, kép xéo đen, kép xéo xanh, kép rằn và kép trắng. Lại có kiểu mặt nạ vẽ theo mô hình tướng rằn (tướng lớn, tướng gộc) và tướng lác (tướng nhỏ). Sự phong phú, đa dạng đó cho thấy sự tiếp thu sáng tạo của những người yêu nghề và am hiểu về mặt nạ. Căn cứ vào cách hóa trang của diễn viên, người xem có thể hiểu được tính cách nhân vật như đúc kết của người xưa:
“Người trung mặt đỏ đôi tròng bạc
Đứa nịnh râu đen mấy sợi còi”
Nghệ sĩ Thái Phiên hoá trang nhân vật Kim Lân (tuồng Sơn Hậu)
Cách hóa trang mặt nạ nhân vật trong Tuồng (Hát bội) Bình Định cũng mang đặc trưng riêng so với các vùng, miền khác trên cả nước. Hầu hết các nghệ sĩ tuồng ở ba miền Bắc - Trung - Nam đều sử dụng các gam màu chủ đạo là đen, trắng, đỏ để vẽ mặt nạ khi biểu diễn. Nhưng do ảnh hưởng từ văn hóa đặc trưng vùng miền nên mỗi nơi thể hiện nét vẽ có phần khác nhau. Cách hóa trang Tuồng Bình Định ngoài tuân theo những quy tắc chuẩn mực chung của sân khấu Tuồng nói chung vẫn có những dấu ấn và sáng tạo riêng, mang đậm phong cách Tuồng “đất võ”. Tiêu biểu là nét vẽ chủ đạo trong hóa trang nhân vật Tuồng Bình Định là kiểu mặt chim (khác với hát bội Nam bộ có cách hóa trang giống kiểu mặt thú…), bởi chỗ sống mũi của nhân vật giống như hai con chim đang châu đầu lại, bộc lộ rõ hồn cốt, tính cách nhân vật. Điểm nhấn của mặt nạ Tuồng Bình Định (đặc biệt hoá trang các vai kép, lão, tướng) là đôi mắt rất có hồn, khoảng cách giữa các nét vẽ trên sống mũi gần nhau, tạo hình thoi rất sắc sảo.
Với những giá trị độc đáo của nghệ thuật hóa trang trong Tuồng, những năm gần đây, trên địa bàn phía Đông tỉnh Gia Lai (tỉnh Bình Định cũ) đã triển khai nhiều hoạt động trải nghiệm vẽ mặt nạ cho học sinh, sinh viên và khách du lịch, thu hút đông đảo người tham gia, tạo cảm hứng thích thú và góp phần quảng bá rất hiệu quả đối với loại hình nghệ thuật truyền thống Tuồng.
Đối với Nhà hát Nghệ thuật truyền thống tỉnh, trong Chương trình học tập, giáo dục nghệ thuật sân khấu Tuồng (Hát bội) và Ca kịch Bài chòi trong và ngoài nhà trường giai đoạn 2024 - 2026, có triển khai hoạt động trải nghiệm vẽ mặt nạ Tuồng cho gần 300 học sinh của 6 trường THCS trước đây như: Quang Trung, Ngô Mây, Hải Cảng, Đống Đa, Lê Hồng Phong, Nguyễn Huệ. Với hoạt động bổ ích, thú vị này đã gây hứng thú cho học sinh trong việc phát huy năng khiếu vẽ của bản thân, ứng dụng vào việc vẽ mặt nạ Tuồng rất hữu ích. Sau các đợt thi vẽ mặt nạ, Nhà hát đã tổ chức chấm và có những phần quà động viên, khích lệ các em, góp phần lan toả những giá trị độc đáo của Tuồng trong trường học.
Học sinh tham gia vẽ mặt nạ Tuồng tại Nhà hát Nghệ thuật truyền thống tỉnh Gia Lai
Ngoài ra, Nhà hát Nghệ thuật truyền thống tỉnh cũng phối hợp với các trường học, công ty lữ hành trong và ngoài tỉnh tổ chức trải nghiệm vẽ mặt nạ Tuồng cho học sinh trường THPT chuyên Lê Quý Đôn (Gia Lai), Trung tâm giáo dục toàn cầu IEG tại TP. Hồ Chí Minh và Hà Nội, các đoàn du học sinh quốc tế đến tham quan, trải nghiệm tại Nhà hát, tạo hiệu ứng tích cực, là điểm nhấn độc đáo, thú vị khó quên đối với người thưởng thức.
Học sinh xã Tuy Phước tham gia vẽ mặt nạ Tuồng (Hát bội) tại Đền thờ Danh nhân văn hoá Đào Tấn
Hay tại Đền thờ Danh nhân văn hoá Đào Tấn (xã Tuy Phước), Phòng Văn hoá - Xã hội xã đã phối hợp với các trường THCS: Phước Lộc, thị trấn Tuy Phước và Câu lạc bộ Face art Bình Định tổ chức vẽ mặt nạ Tuồng cho các em, thu hút đông đảo học sinh tham gia và hưởng ứng sôi nổi. Thông qua hoạt động vẽ mặt nạ Tuồng đã góp phần quảng bá những giá trị văn hoá đặc sắc và nét đẹp của sân khấu Tuồng (Hát bội) Bình Định đến với người mộ điệu.
Em Nguyễn Đặng Minh Thư - lớp 11 chuyên Hoá trường THPT chuyên Lê Quý Đôn Gia Lai sau khi được vẽ mặt nạ tại Nhà hát nghệ thuật truyền thống tỉnh chia sẽ: “Đây là một hoạt động sáng tạo, bổ ích cho học sinh. Em rất vui vì sản phẩm của mình vẽ được các nghệ sĩ ghi nhận và đánh giá cao. Em mong có nhiều hơn nữa các bạn được trải nghiệm như em vì đây là hoạt động rất ý nghĩa, giúp chúng em hiểu thêm về loại hình nghệ thuật Tuồng tiêu biểu của tỉnh”.
Có thể nói, nghệ thuật hóa trang của người diễn viên Tuồng rất độc đáo, thú vị. Những tinh hoa ấy đã được cụ thể hóa bằng hoạt động trải nghiệm vẽ mặt nạ Tuồng được tổ chức ở nhiều nơi trên địa bàn tỉnh trong nhiều năm trở lại đây và mang lại hiệu quả tích cực. Những giá trị nghệ thuật tốt đẹp được trao truyền và lưu giữ trong học sinh và du khách, góp phần đào tạo đội ngũ khán giả rất cần thiết trong giai đoạn khó khăn của nghệ thuật truyền thống trên cả nước nói chung và tỉnh Gia Lai nói riêng. Đồng thời là dịp để ươm mầm những tài năng nghệ thuật trong tương lai, thúc đẩy quá trình làm tốt hơn nữa công tác bảo tồn và phát huy loại hình nghệ thuật truyền thống độc đáo của tỉnh Gia Lai trong đời sống đương đại.
